Op wie rust de specifieke zorgplicht? De rechtbank Oost-Brabant geeft handvatten

Deze handhavingszaak gaat over lekkende mestzakken (winbags) waarin spuiwater afkomstig van luchtwassers was opgeslagen. Door de lekkage ontstond bodem- en waterverontreiniging. Het college van burgemeester en wethouders van Eindhoven (het “College”) legde aan drie verschillende vermeende overtreders lasten onder dwangsom op wegens overtreding onder meer de specifieke zorgplicht van artikel 2.11 Bal.  

In dit geval zijn drie identieke handhavingsbesluiten aan drie verschillende vermeende overtreders opgelegd. 

• De eerste overtreder is het akkerbouwbedrijf (“Overtreder 1”);
• De tweede overtreder is een bedrijf dat zich onder meer bezighoudt met de op- en overslag van vloeistoffen (“Overtreder 2”) [eisers 2 in de uitspraak]. Zij heeft op de locatie drie grote zogenoemde winbags neergelegd in opdracht van het akkerbouwbedrijf. Dit bedrijf is eigenaar van de winbags;
• Overtreder 2 heeft de derde overtreder (“Overtreder 3”) [eisers 1 in de uitspraak], een bedrijf, opdracht gegeven de winbags te laten vullen met drijfmest en spuiwater van (chemische) luchtwassers van verschillende varkenshouderijen. 

Een sanctie kan alleen worden opgelegd aan een overtreder. [1] Wie zijn volgens de rechtbank in dit geval overtreder van de specifieke zorgplicht? 

• Overtreder 1: Het akkerbouwbedrijf heeft geen rechtsmiddelen ingesteld tegen het dwangsombesluit, zodat de overtreding door het akkerbouwbedrijf in deze uitspraak niet meer ter discussie staat. De rechtbank laat bovendien in het midden of het akkerbouwbedrijf kan worden aangemerkt als degene die de milieubelastende activiteit verricht, omdat zij opdracht heeft gegeven of de grond (al dan niet wederrechtelijk) in gebruik heeft genomen. 
   
• Overtreder 2: De rechtbank oordeelt dat de specifieke zorgplicht rust op “degene die de milieubelastende activiteit verricht”, want dat staat in artikel 2.11 Bal. Om dit begrip uit te leggen, verklaart de rechtbank de regeling over normadressaten bij de omgevingsvergunning van overeenkomstige toepassing op de normadressaat van de specifieke zorgplicht. [2] Degene die de activiteit verricht én degene die de activiteit feitelijk uitvoert, kunnen als normadressaat worden aangemerkt. In beginsel kan tegen alle normadressaten handhavend worden opgetreden, mits de normadressaat overtreder is in de zin van de Awb. De normadressaat is verantwoordelijk voor de naleving van de regels, ook wanneer onderdelen van de activiteit door werknemers of ingeschakelde derden in zijn opdracht worden uitgevoerd. [3]
   
• Overtreder 2 is eigenaar van de winbags. Zij heeft deze op de locatie geplaatst en opdracht gegeven de winbags met spuiwater te vullen. Volgens de rechtbank heeft overtreder 2 daarmee feitelijk de opslagactiviteit verricht. Zij draagt daarvoor een eigen verantwoordelijkheid, ongeacht dat het akkerbouwbedrijf opdracht heeft gegeven tot de opslag. Dat overtreder 2 na de lekkage van de winbags zelf maatregelen heeft genomen, bevestigt volgens de rechtbank dat zij zich van die verantwoordelijkheid bewust was. Daarom rust de zorgplicht van artikel 2.11 Bal op overtreder 2.
   
• Overtreder 3: Kan het bedrijf dat de mestzakken heeft gevuld als medepleger in de zin van artikel 5:1, tweede lid, Awb worden aangemerkt? Bij medeplegen moet sprake zijn van een voldoende gewichtige bijdrage aan de overtreding, blijkend uit een nauwe en bewuste samenwerking tussen de betrokkenen. [4]
   
• Overtreder 3 is niet degene die de milieubelastende activiteit van het opslaan van spuiwater heeft verricht. Zij heeft het spuiwater slechts ingezameld, vervoerd en in de winbags gebracht, terwijl deze handelingen niet in het Bal zijn vermeld. Deze handelingen zijn ook niet als andere functioneel ondersteunende activiteit in het Bal aangewezen. De rechtbank oordeelt dat het vullen van de winbags onder de uitzondering van artikel 3.184, vierde lid, onder a, Bal valt, hoewel die activiteit daarin niet expliciet wordt genoemd. Uit de wetsgeschiedenis volgt dat bedrijven en werknemers die deelactiviteiten verrichten in opdracht van de normadressaat niet zelf als normadressaat worden aangemerkt. [5]
   
• Het vullen van de winbags door overtreder 3 in opdracht van overtreder 2 is niet het verrichten van een milieubelastende activiteit. De zorgplicht rust daarom niet op overtreder 3. Zij is geen overtreder. Ook is het bedrijf geen medepleger volgens de rechtbank. Er was geen nauwe en bewuste samenwerking met overtreder 2. Overtreder 3 had geen zeggenschap op de opslag van het spuiwater.

De rechtbank overweegt dat een gedraging die onder het oude recht verboden was, onder het nieuwe recht een aanwijzing kan vormen voor een evidente schending van de specifieke zorgplicht. [6]

Volgens de rechtbank was voor overtreder 2 duidelijk welke maatregelen redelijkerwijs noodzakelijk waren om bodem- en waterverontreiniging te voorkomen. Nu zij als eigenaar en gebruiker van de winbag verantwoordelijk was voor de opslagvoorziening, de locatie en de controles, heeft zij de specifieke zorgplicht van artikel 2.11 Bal evident geschonden. Overtreder 3 verrichtte de milieubelastende activiteit niet en kan daarom niet als schender van de zorgplicht worden aangemerkt.

Heeft u vragen over handhaving of over milieubelastende activiteiten? Neem contact op met Luuk Schuttert of Solange Drieshen.